Álafosskvos

Eftirfarandi þjónustu er að finna í Álafosskvosinni:

Álafossbúðin

Ásgarður handverkstæði

Sundlaugin hljóðver

Palli hnífasmiður

Ullarverksmiðjan á Álafossi

Verksmiðjuhjólin tóku að snúast við Álafoss vorið 1896 en áður höfðu nokkur ullarvinnsluverkstæði verið sett upp annarsstaðar á landinu. Björn Þorláksson átti frumkvæðið að byggingu verksmiðjunnar. Hann kynnti sér ullarvinnslu í Noregi veturinn 1894-1895 og eftir heimkomuna flutti hann að bænum Varmá sem stóð þar sem síðar risu skólamannvirki sveitarfélagsins.  

Miklir möguleikar í Mosfellssveit

Í Mosfellsveit sá Björn mikla möguleika til ullarvinnslu. Varmá, sem rann ylvolg til sjávar, var hentug til ullarþvotta, hún fraus ekki og brekkan við Álafoss skapaði hentugan halla til að knýja tóvinnuvélarnar með vatnsafli úr ánni. Björn stíflaði Varmá ofan við fossinn og leiddi vatnið í sveru röri niður í verksmiðjuhúsið neðan brekkunnar.

Straumhvörf urðu í starfsemi Álafossverksmiðjunnar þegar Sigurjón Pétursson eignaðist hlut í henni árið 1917 og hóf meiri umsvif í íslenskum ullariðnaði en áður höfðu þekkst. Auk ullarvinnslunnar hóf Sigurjón netagerð á Álafossi árið 1919. Árið 1920 hélt Sigurjón á Álafossi sýningu í Reykjavík og sýndi framleiðsluvörur sínar: sápu, sem hann framleiddi í Reykjavík, en veiðarfæri og ullarvörur frá Álafossi: dúka, prjónavörur, lopa og band. Eftir því sem næst verður komist var hér um fyrstu iðnsýningu á Íslandi að ræða.

Uppbygging íþróttalífs á staðnum

Þegar Sigurjón Pétursson hóf störf að Álafossi tók hann stax að huga að uppbyggingu íþróttalífs á staðnum en hann var sjálfur mikill íþróttagarpur og meðal annars annálaður glímukappi. Árið 1921 gekkst hann fyrir svonefndu Álafosshlaupi í fyrsta skipti og gaf hann veglegan verðlaunabikar. Sigurjón taldi sund vera allra meina bót og efldi óspart sundkennslu og sundiðkun á Álafossi. Hann sá fljótt hvaða möguleikar leyndust í ylvolgri Varmánni ofan við stífluna hjá fossinum og lét útbúa þar búningsaðstöðu. Þessi sundskáli var vígður12. júní 1927 og þann sama dag var keppt í Álafosshlaupinu, að þessu sinni hófst það í Reykjavík og endaði á Álafossi þar sem svonefndur fánadagur var haldinn hátíðlegur í fyrsta skipti.

Nafngift og dagsetning hátíðarhaldanna voru ekki valin af tilviljun. Hinn 12. júní 1913 höfðu danskir varðskipsmenn afskipti af ungum Íslendingi, Einari Péturssyni bróður Sigurjóns sem sigldi á kappróðrarbáti um Reykjavíkurhöfn. Ástæðan var bláhvítur fáni sem prýddi skut bátsins en Íslendingar börðust þá fyrir því að fá eigin þjóðfána og hafði bláhvíti fáninn komið til álita sem slíkur.

Nýja verksmiðjan rís

Á sjöunda áratugnum var tekið að þrengja verulega að  starfseminni á upphaflega byggingarsvæðinu og á árunum 1961-1964 var ráðist í að byggja stórt verksmiðjuhús á melnum ofan við Álafosskvosina. Hafist var handa við að reisa nýja spunaverksmiðju árið 1961 og var henni lokið árið 1963. Byggingin var 2.800 fermetrar að  stærð og gekk undir nafninu Nýja verksmiðjan, þar sem Ístex er nú til húsa. Ullarflokkun, þvottur og litun fór áfram fram í kvosinni en ullinni var síðan blásið með heyblásurum upp í Nýju verksmiðjuna þar sem hún var fullunnin.

Framleiðsla værðarvoða hófst eftir 1960 og einnig urðu hespulopi og loðband miklar nýjungar og lyftistöng fyrir verksmiðjureksturinn á 7. áratugnum. Hespulopinn kom í framleiðslu í mars 1967 undir verkstjórn Guðjóns Hjartarsonar og varð til þess að lopapeysur urðu mjög útbreiddar og til á hverju heimili landsins og einnig var lopinn settur á markað erlendis.

Miklar fjárfestingar skiluðu sér ekki

Á sjöunda áratugnum voru miklar fjárfestingar hjá fyrirtækinu í húsa- og vélakosti. Aukin framleiðsla á teppabandi í nýju verksmiðjunni átti að standa undir þessari fjárfestingu. Það gekk ekki eftir sem skyldi, fyrirtækið lenti í vanskilum, einkum við Framkvæmdasjóð og árið 1968 yfirtók sjóðurinn reksturinn. Þegar Framkvæmdasjóður tók við rekstri verksmiðjunnar hafði hún verið í eigu sömu fjölskyldunnar í hálfa öld.

Heimildir: Úr bók Bjarka Bjarnasonar og Magnúsar Guðmundssonar Mosfellsbær saga byggðar í 1100 ár.

Eftir að allri vinnslu á ull lauk í gömlu verksmiðjunum  í kringum 1985 voru húseignirnar seldar til einstaklinga,  sem allir  hafa  lagt  metnað sinn í að endurbyggja húsin, en  þó til annarra nota en áður var.